Сведка трагедыi ў Драмлёва расказаў падрабязнасцi знiшчэння вёскi ў 1942 годзе

Падчас карнай аперацыі “Трохкутнік” 11 верасня 1942 года ў Жабінкаўскім раёне была знішчана вёска Драмлёва. Яна не адрадзілася пасля вайны
Драмлёва – адна са 186-ці неадроджаных Хатыняў, дзе, як пісаў паэт, “цяпер ні хат, ні свят, ні мовы”. Згадвалі пра лёс забітага сяла многія, але самыя каштоўныя ўспаміны – ад тых, хто цудам уратаваўся.

 

Доўга лічылася, што жывымі з драмлёўскага полымя выйшлі трое падлеткаў: Міша Данілюк, Міця Юрасік і Коля Ярмашук. Аднак ва ўспамінах жыхароў суседніх Сцяпанак і Горак, якія расказвалі пра трагедыю вогненнай вёскі, увесь час згадваўся чацвёрты. На пытанне, як яго звалі, звычайна чулася ў адказ: “Не ведаем, ён быў не наш, з усходнікаў”.

 

І вось праз многія дзесяцігоддзі ён адшукаўся. Рыжаніну Віталю Чахлову тады, у верасні сорак другога, ішоў трынаццаты год. Памяць, у адрозненне ад зроку, яго дасюль не падводзіць. Аднойчы атрымалася пагаварыць праз скайп з апошнім жывым сведкам расправы над мірнай палескай вёскай.

 

– Віталь Сяргеевіч, шчаслівы бачыць вас у добрым здароўі.

 

– Дзякую.

 

– Тэма Драмлёва – асаблівая для жыхароў Жабінкаўскага раёна. Штогод 11 верасня на месца нашай вогненнай вёскі прыходзяць людзі, каб пакланіцца ахвярам фашызму. Разумею, для вас, хто ўратаваўся ад лютай кары, згадваць пра тыя падзеі няпроста, балюча. Таму пачнем з такога пытання: як сталася, што вы апынуліся ў Драмлёве?

 

– Мая радзіма – Магілёўская вобласць, вёска Збышын, дзе нарадзіўся 19 лютага 1930 года. У трыццаць дзявятым пераехалі ўсёй сям’ёй у Бабруйск. Мой бацька Сяргей Міхайлавіч скончыў курсы павышэння бухгалтарскага ўліку ў Мінску і быў накіраваны напрыканцы 1940 года ў Брэст, дзе патрабаваліся кадры для савецкіх устаноў. З сабой тата ўзяў мяне і старэйшага брата Васіля, мама з дочкамі засталіся ў Бабруйску. Планавалі, што ўлетку яны пераедуць у Брэст, дзе бацька атрымаў двухпакаёвую кватэру. Аднак 22 чэрвеня пачалася вайна, і сям’я засталася раздзеленай.

 

Праз месяц-другі бацьку арыштавала гестапа, і тады жанчына, жонка чырвонага камандзіра, што жыла побач, прапанавала нам з братам пайсці з горада. Трапілі ў Сцяпанкі, дзе яна дамовілася, каб яе сям’і далі прытулак, паклапацілася і пра нас. “Ёсць хлопчыкі, якія засталіся без родных, можа, і ім будзе месца?” Брат застаўся ў Сцяпанках, а я трапіў у суседняе Драмлёва.

 

– Хто вас прытуліў?

 

– Сям’я Верамеевых. Толькі не ведаю, гэта было іх прозвішча ці вясковая мянушка, утвораная ад імя найстарэйшага ў сям’і гаспадара. Гэты стары, памятаю, меў тады столькі ж гадоў, як я цяпер. У яго былі два сыны і дзве хаты на агульным падворку. У хаце малодшага з сыноў, якога ўсе клікалі дзядзькам Барысам, я й спыніўся ў верасні 41-га.
– Мне зразумела, пра каго ідзе гаворка. Значыцца, вы апынуліся ў сям’і Юрасікаў, у Ерамея Іванавіча і яго сына Барыса…

 

– Я буду называць, як там называлі: “Верамеева хата”, “Верамеевы ўнукі”… Людзі на вёсцы не ўжывалі прозвішчаў – толькі мянушкі. Так ім было зручней.

 

– Чым вы займаліся, пакуль жылі ў Драмлёве?

 

– Я быў пастушком. Верасень у Беларусі ў 1941 годзе выдаўся вельмі цёплым, я застаўся ў Верамеевых і на зіму. Дапамагаў таму дзядзьку Барысу і ў гаспадарцы. Ён быў вельмі добры шавец, памятаю, шыў нават паліто ўсім сваім аднавяскоўцам, мне з вайсковай плашч-палаткі – сарочку.

 

Як прыйшла вясна новага ўжо сорак другога года, зноў пачаў пасвіць рагуляў у Верамеевых. Гэтая сям’я была маладая, дзядзька Барыс меў, відаць, гадоў 32. У яго з жонкай меўся хлопчык – гадоў трох-чатырох на выгляд.

 

– У вас цудоўная памяць, Віталь Сяргеевіч. Насамрэч, Барыс Ерамеевіч Юрасік нарадзіўся ў 1910 годзе і ў яго з Еўдакіяй Мікітаўнай быў сын Міша, якому 4 ліпеня 1942 года споўнілася чатыры гады.

 

– Так-так, Міша… Паколькі былі цёплыя ночы і я пасвіў свойскую скаціну, дык спаў не ў хаце, а ў прыбудове да клуні, у свіране, дзе стаяла сячкарня. У той час, дый цяпер таксама, кароў выганялі рана. І мяне паднімалі яшчэ да ўсходу, каб гнаць рагуляў у лугі.

 

Усё інакш адбылося ў той дзень ракавы, 11 верасня 1942 года. Прачнуўся ад думкі: чаго ж гэта мяне не будзяць? Зірнуў у шчыліну – на вуліцы ўжо сонца свеціць, а паблізу свірана стаіць натоўп: бабы з дзецьмі. І побач з імі – людзі з вінтоўкамі, у нямецкай форме – гэтыя самыя каты, будзем так іх называць. Сонца ўзнялося ўжо высока (мо гадзінаў 10–11 было). Тады ж ніхто гадзіннікаў не меў, час у вёсцы назіралі выключна па сонейку.

 

Прыціх, прыслухаўся, як бабы гутараць (там сумесь моў была – украінскай з беларускай. Так, відаць, і зараз гавораць). Праз нейкі час бачу, падыходзіць да людзей фашыст: у адрозненне ад іншых, што стаялі ў касках, ён быў пры пагонах, у фуражцы.

 

Як ён падышоў, расчынілі вароты ў Верамеевай клуні і ўсіх людзей, гэтых жанчын з малымі, загналі на ток. Паколькі дзед Верамей меў двух сыноў, дык клуню падзяліў між імі напалову. Ураджай тады быў надзвычай добры, уся яна была напоўнена збажыной. Свабодным заставаўся толькі ток, таму ўсіх гэтых людзей, чалавек пяцьдзясят, туды памясцілі.

 

Сярод іх апынуўся і сын тутэйшага паліцэйскага, што добраахвотна служыў фашыстам. І калі ўсіх пагналі на ток, той хлопец усё крычаў: “Паліцай, паліцай!” Ды немцы слухаць яго не захацелі, нават штурхнулі ботам у зад і кінулі ў агульную кучу.

 

Мужчын там не было, бо яны трапілі ў іншы хлеў. Так рабілі: баб з дзецьмі асобна, мужыкоў асобна. Мне ўжо не давялося іх бачыць, а жанчын бачыў усіх.
Калі іх загналі ў клуню, мне падумалася: “Вось мне пашчасціла, што ў свіране заначаваў”. Але ж дарэмна радаваўся: нейкаму фашысту стрэліла ў галаву праверыць, ён адчыніў дзверы маёй схованкі, пабачыў мяне і заверашчаў, схапіў мяне за грудкі і піхнуў да таго народу, а потым запоры лязгнулі.

 

 

– Як паводзілі сябе людзі перад пакараннем?

 

– Цёткі разважалі паміж сабой: “Мо яны нас сюды загналі, бо вёску рабуюць. Немцы ўжо адступаюць ад Масквы і, каб мы ім не перашкаджалі, тут замкнулі. Яны кароў, свіней, коней забяруць, тады нас і выпусцяць”. Да апошняга ім не верылася, што фашысты пачнуць страляць, а тым больш паліць жывых людзей. (Тут суразмоўца расхваляваўся. Папрасіў яго працягваць расповед праз некалькі хвілін). Як паводле сонца, дык блізіўся поўдзень, калі расчыніліся вароты. Каты ўвайшлі. Іх было чацвёра.

 

Салдаты сталі ў шарэнгу, а афіцэр – найгалоўнейшы з іх, які расстрэльваў, – падышоў да нас на ток. Жанчыны ўзрадаваліся і спыталіся: “Ну, што будэтэ выпускаты?”. Ён заўсміхаўся, зарагатаў і сказаў на нямецкай: “Я-я!”

 

У глыбіні гэтай клуні меўся яшчэ свіран з засекамі, куды ссыпалі абмалочанае зерне. Пра гэты свіран карнікі ведалі, падрыхтаваліся. Відаць, усё яны вывучылі перад тым як дзейнічаць. І калі першыя жанчыны заспяшаліся да выхаду, фашыст піхнуў дзверы ў той свіран з засекамі для зерня – і ўсіх туды! Бабы загаласілі. Ужо адчулі, мабыць, гэта смерць.

 

Ну, а мне дадзена было Богам шчасце выжыць… Засталося нас ззаду пяцёра, каго фашыст спыніў вокрыкам: “Стойце!” – і адпіхнуў да сцяны, махнуўшы рукою, а над астатнімі ўчыніў здзек ды расправу.

 

Памятаю жанчыну з немаўляткам на руках. Кат выхапіў у яе дзіця месяцаў трох-чатырох і – аб ток. Як дастаў фашыст пісталет, я з хлопцам Васем (прозвішча ягонае не ведаю, памятаю толькі, што быў маім аднагодкам ці трохі маладзейшым за мяне) адразу пападалі тварам уніз на зямлю. А немец пачаў выводзіць са свірана па пяць чалавек і страляць.

 

– Усіх забіў?

 

– Не, толькі тых, каго выводзілі. У тым ліку адзінага мужчыну, што чамусьці аказаўся ў гэтай клуні. Ягоная вясковая мянушка – Цудзік. Ён быў вельмі маленькага росту і меў вельмі прыгожага каня, на якім заўжды заязджаў на свой падворак галопам, мо за тое яго і клікалі Цудзікам…

 

Калі кат настраляўся, немцы выйшлі і вароты зноў замкнуліся. Хто быў жывы – узняўся, хто паранены – стагнаў. Людзі ад жаху ціха перапытвалі: “Як жа так?!” Сцішыліся, калі зноў з’явіўся гэты самы кат, які стрэліў колькі разоў у той бок, дзе нехта паварушыўся… Прыйшоў ён і ў трэці раз, зноў – два стрэлы і лязгат запораў… Быццам, на гэтым усё і скончылася…

 

Вася мне прашаптаў: “Віця, я не ранены ў шчаку?”. Я супакоіў: “Не. У цябе толькі ўся шчака ў слінях”. А яму ад страху падалося, што гэта кроў…

 

Хвілінак трошкі прайшло. Клуня, дзе нас расстрэльвалі, знаходзілася як раз пасярэдзіне вёскі. Сонечныя промні ледзь-ледзь траплялі праз шчыліны на ток. Раптам мы адчулі дым. Вёску палілі, і ад суседняй хаты ўжо падыходзіў агонь. Хто жывыя, гавораць: “Неяк трэба ратавацца”. Усе ўзняліся. Праўда, застрэлены Цудзік сваімі нагамі ўпёрся ў падваротню. Цела трохі адцягнулі. За падваротняй мелася шчыліна, зусім невялікая, але вылезці было можна. Вася быў невялічкі, дык ён пралез у тую дзірку, адамкнуў запоры (там былі такія вялікія шыны з крукам, які накідваўся), і жывыя (а іх заставалася большасць з той паўсотні, што апынуліся ў гэтай пастцы) кінуліся на выхад.

 

Сярод іншых быў і ўнук Верамея, звалі яго Міця. І яго матулечка, Верамеева нявестка, цяжка параненая, была з ім. Яна ўзняцца не магла. І вось я памятаю, як Міця гаварыў ёй: “Мамо, пойдэм”. А яна шаптала: “Сынку, я не магу, іды одын”. Ён выратаваўся, я гэта знаю.

 

– Так, вы прыгадалі Міцю Юрасіка, аднаго з трох драмлёўцаў, што засталіся жывымі. А як вы ўратаваліся?

 

– Тады, памятаю, падумаў: куды бегчы? Вецер быў з усходу – з таго боку, адкуль акупанты пачалі паліць вёску. Рабілі гэта метадычна: ахапілі Драмлёва ланцугом, падпальвалі з першай хаты, калі яна ўспыхвала, ішлі да наступнай.

 

Людзі, што выйшлі з клуні, кінуліся ў невялікі луг, што раскінуўся за будынкам. Фашысты гэта ўбачылі і заверашчалі, беглі нас лавіць. Тут усе ўжо кінуліся ў рассыпную.

 

Разам з Васем я пабег да дарогі. Але майго таварыша, відаць, залапаў нейкі фашыст. Ён загінуў. А я нёсся, не азіраўся, толькі чуў злыя крыкі за спіною. Дабег да хлява, дзе дзядзька Барыс трымаў жывёлу. Адамкнуць было проста: у тыя часы хлявы не замыкалі – толькі кручок накідвалі (да вайны вяскоўцы яшчэ не ведалі рабункаў). Я заскочыў у хлеў і праз шчыліну накінуў кручок зноў, каб падавалася, што ўнутры няма нікога. Але хутка і тут саламяны дах запалаў, тады перабег я ў блізкі склеп, дзе трымалі на зіму бульбу. Аднак і туды даляталі іскры ад хаты, якая гарэла. Бегчы туды, дзе няма пажару было немагчыма: там немцы стаялі ланцугом. І тады я кінуўся проста на агонь, па вясковай вуліцы. Але – гэта ў памяці са мной да смерці застанецца – не хапіла кіслароду, а ў думках пранеслася: “Вось тут і ёсць мая смерць”. Ды Бог, відаць, хацеў, каб я выжыў: пайшоў нейкі холад ад зямлі, і я ачуняў, узняўся, дабег да апошняй хаты, за ёй – вялікае бульбянае бацвінне, у яго і прылёг. Толькі тады адчуў, як страшэнна баляць ногі. Яны былі цалкам абпаленыя, быў я ўвесь чорны, падсмажаны. Нейкі мужчына схіліўся нада мной. “Што там? – пытаецца. – Дзе людзі ўсе?” Я махнуў рукой: забітыя, гараць. Ён войкнуў і хутчэй пайшоў прэч.

 

Ісці я больш не мог, поўз на карачках амаль кіламетр да Сцяпанкаў. З блізкага хутара рухалася падвода, фурман пазіраў, як гарыць Драмлёва. Я замахаў яму рукою: спыніся! А ён, як мяне пабачыў, стаў пугай біць кабылу і паехаў на злом галавы.

 

Я ўзняўся, пайшоў лугам па вострай пожні босымі абпаленымі нагамі. Зноў упаў, усё ў вачах затуманілася.

 

Знайшлі мяне сцяпанкаўскія… прабачце, расхваляваўся… Нейкі малады мужчына ўзняў на рукі і панёс мяне ў вёску, весь у слязах…

 

Праз некалькі дзён на нядзельную службу ў царкву прыйшла Марыя Магер з Лойкаў. Жанчына было ўжо больш за паўвека, але была яна бяздзетная. Яна зайшла ў школу, дзе я ляжаў, спыталася: “Ты да мяне пойдзеш?” Я адказаў: “Так”. Яе муж Якаў прыехаў па мяне і забраў у Лойкі. Там цёця Марыя мяне лячыла, паставіла на ногі.

 

Пражыў у Магераў амаль восем гадоў, вывучыўся на трактарыста, працаваў у Жабінкаўскай МТС, якая размяшчалася ў Малых Сяхновічах, а ў маі 1950 года вярнуўся да маці і сясцёр у Бабруйск. Потым была армія, у снежні 1954-га паехаў у Рыгу. Тут застаўся, стварыў сям’ю, жывы дасюль…

 

Пасткрыптум

 

Перачытваючы тэкст інтэрв’ю, раптам спатыкнуўся амаль на першай фразе: “Мая радзіма – Магілёўская вобласць, вёска Збышын…”

 

Адкуль я ведаю гэтую вёску? Я ніколі не бываў у Збышыне… Ці ўсё ж бываў?.. Рука пацягнулася да кнігі на паліцы. Амаль імгненна адшукаўся раздзел “Збышын”. У тае кнігі было імя: “Я з вогненнай вёскі”.

 

…Збышын згарэў на 83 дні раней за Драмлёва.

 

Такі вось лёс: “Бог, відаць, хацеў, каб я выжыў”.

 

Анатоль БЕНЗЯРУК

Фота аўтара

Опубликовано: 15:41 - 11.09.2021г.
Поделиться новостью

Последние новости